Bảo tồn giống gen gà đá bình định

Nằm phía Tây TP. Quy Nhơn (Bình Định)- dưới chân núi Vũng Chua, hơi trũng một chút, nhưng còn có vẻ hoang sơ và cách xa khu dân cư. Xung quanh là ruộng rau muống, mấy thửa mì, chuối, một khoảnh cây bạch đàn... Ở đây như một vùng quê yên tĩnh. Đó là cơ sở chuyên nuôi gà đá (gà chọi)- rộng 900m2 -của ông Lê văn Đấu (P.Gành Ráng), cũng là cơ sở bảo tồn giống gen gà đá Bình Định, thuộc đề án “Bảo tồn quỹ gen vật nuôi quốc gia” do PGS- TS Hoàng Văn Tiệu- Phó Viện trưởng Viện chăn nuôi Quốc gia- làm chủ nhiệm * Giống Gà quý Khi đến đây, khách có cảm giác như đến với một gia đình nông dân bình thường. Cũng có những đàn gà mẹ dẫn con lục tục kiếm ăn trong vườn, những dãy chuồng gà đơn sơ, nhà ở vách ván lợp tôn mát rượi trong bóng cây. Ông Đấu chỉ tay về phía đàn gà mẹ- với 9-10 con con mới nở bằng nắm tay: Đó là con gà mẹ nòi, giống gốc, thuộc dòng gà đá Bình Định nổi tiếng. Bốn năm nay nó cho thu nhập trên 20 triệu đồng... Thực hư chưa biết, chỉ biết đây là con mái đẹp. Không to cao lắm, nhưng mình dài, lông màu ó (con ó), mồng hình vương miện. Đôi chân cạnh khế, được phủ một lớp vảy “cá sấu”, lại có cựa. Đây là giống gà đá truyền thống quý hiếm của Bình Định. Nó đẻ không nhiều- khoảng 9-10 trứng và cũng nở từng ấy con, nhưng nuôi con rất tốt Ông Đấu vào chuồng bắt ra một con gà bố cũng rất đặc biệt: chân có áng thiên, áng địa, ống chân hình cạnh khế có phủ một lớp vảy sáng đẹp. Ông Đấu cho biết, đây là con gà cực kỳ quý hiếm, sức bền, đá hay. Mới 2 tuổi, đá 5 trận nhưng đều thắng và huề. Cách đây  3 tháng, có một trận đá liền 19 hồ (mỗi hồ là 20 phút- nghỉ 5 phút)từ  9 giờ sáng đến 19 giờ tối không phân thắng bại. Giá của nó hiện nay là 3 triệu đồng. Để giữ nguồn gen quý này, ông Đấu cho nghỉ đá một thời gian và cho phối với con mái nói trên để cho ra con F1 mang đầy đủ tính chất ưu việt của dòng gà đá nổi tiếng xưa nay Qua hơn 4 năm tuyển chọn phát triển giống gà đá, hiện đàn gà giống của ông Đấu có 120 con- trong đó có 100 mái và 20 con cồ (trống) đá. Theo ông Đấu, nguồn gốc giống gà đá này là do ông Bảy Quéo (huyện An Nhơn)- một tay chơi gà đá sành sỏi chuyên nghiệp- tuyển chọn. Đó là giống gà đá quý, có gốc gác từ thời Nguyễn Lữ (một trong 3 anh em nhà Tây Sơn- rất mê đá gà) còn lưu truyền lại (?). Qua bao thăng trầm, tiếp xúc nhiều giống khác nhau, nhưng người chơi gà đá Bình Định vẫn biết cách giữ gìn, lai tạo giống tốt, tránh đồng huyết, thoái hoá, tạo ra một giống gà có đầy đủ đặc tính của giống gà nòi và lưu lại cho đến ngày nay. Không biết thực hư ra sao, chỉ biết gà đá Bình Định đã vào Nam ra Bắc, tham dự nhiều trường đá và đã nhiều lần chiến thắng vang dội. Có lẽ một phần cũng do nổi tiếng nên các trường gà đá Bình Định luôn thu hút gà các tỉnh về đây thi đấu. Ngoài ra gà đá Bình Định còn được bán ra trong nước và ngoài nước: Lào, Thái Lan... Giá mỗi con gà tơ ông Đấu bán ra từ 400-500 ngàn đồng. Gà đá trưởng thành- từ 1- 1,5 triệu đồng/con. Gà đá có dấu hiệu đặc biệt, đá hay khoảng 3 triệu đồng/con  * Nghề nuôi cũng lắm công phu: Nuôi gà chọi không dễ như gà thịt. Muốn có được con gà đá tốt, bền, ngoài chọn giống thuần chủng (gà nòi), không pha tạp, còn có chế độ ăn hợp lý, kỹ lưỡng, đúng cách, gần như tự nhiên, hoàn toàn là thức ăn truyền thống, không cho ăn thức ăn công nghiệp. Gà lớn cho ăn chủ yếu là lúa, nhưng phải ngâm, rửa kỹ, vớt bỏ lép. Chỉ có gà con mới cho thêm bắp xay trộn cám gạo. Hàng tuần có chế độ bồi bổ riêng bằng lươn con, thịt bò, trứng gà, trứng vịt lộn. Chế độ nuôi nói chung giống gà đá là vậy. Riêng nuôi gà để cho đá nhau phải nuôi từ trong trứng. Sau khi chọn mái đẻ đủ tiêu chuẩn (khoẻ, oai vệ, thong thả, mình dài, vảy đẹp, dáng quý hiếm...) vẫn cho ăn bình thường, thêm rau xà lách hàng ngày. Gà cồ phối giống cho ăn thêm lươn, thịt bò, uống sữa can- xi. Cho đạp mái (phối giống)lúc chiều gần tối- tức sau một ngày no đủ. Như vậy chất lượng trứng mới tốt. Khi nở ra con nuôi đúng cách, khi lớn lên gà không mập mà xương to, cứng, nặng cân, thịt săn chắc đạt tiêu chuẩn gà đá Gà con, gà mẹ đều nuôi thả tự do. Gà cồ đến khi trưởng thành mới nuôi nhốt. Theo cách nuôi tự nhiên, nhưng ông Đấu cũng có chế độ vệ sinh chặt chẽ- phun thuốc sát trùng chuồng trại, cho uống, tim phòng, cách ly với bên ngoài, không mua về gia cầm lạ... Có lẽ chính vì vậy nên 4 năm qua đàn gà giống của ông Đấu không hề bị dịch bệnh. Đợt dịch cúm gà cuối năm 2003, đầu 2004 vừa qua không hề ảnh hưởng. Tất nhiên một phần cũng nhờ giống kháng bệnh tốt, thích nghi cao Có lẽ chính nhờ giá trị kinh tế cao, mang đầy đủ đặc tính tốt của giống gà đá và chỉ có ở Bình Định, nên để bảo tồn nguồn gen quý này, Viện Chăn nuôi Quốc gia mới chọn trại gà đá của ông Đấu làm cơ sở nghiên cứu bảo tồn giống của quốc gia. Theo hợp đồng thì Viện hỗ trợ tiền thuốc, tiền thức ăn từ tháng 1.2002 đến 2004. Để rồi sau đó đánh giá, phân loại lập lý lịch giống gà nòi Bình Định để có cơ sở khoa học bảo tồn, lai tạo tránh thoái hoá. Có thể từ giống gà đá này cho lai với một số giống gà khác để tạo ra giống gà mới thật ưu việt của Việt Nam Ông Đấu dự tính sẽ xây dựng một cơ sở nuôi gà đá thật hoàn hảo. Ngoài bảo tồn giống còn huấn luyện gà chọi cung cấp cho nhu cầu thị trường ngày càng lớn. Tạo lập lại môn nghệ thuật đá gà truyền thống của Bình Định mang đậm nét dân gian để phục vụ giải trí, các lễ hội và thu hút khách du lịch.